معرفی روش LINMAP
مقدمه
بررسی مهمترین سوابق اجرایی طرح ها و پروژه هاي عمرانی کشور نشان می دهد در برنامه ریزي هاي گذشته همانند بسیاري از کشورهايدر حال توسعه، اهمیت و ارزش، منابع طبیعی و محیط زیست از دیدگاه تصمیم گیران پنهان بوده است و بسیاري از پروژهها بدون توجهبه ملاحضات زیست محیطی، طراحی و بهره برداري شده اند. نتیجه و پیامد چنین اقداماتی، بروز آلودگی هاي مختلف و تخریب و خسارت به منابع محیطی در کشور بوده استتصمیم گیري یکی از کلیدي ترین وظایف مدیران سازمان ها محسوب می شود و به عنوان فرآیند شناختی در انتخاب یک گزینه درمقابل چندین گزینه متفاوت است. یک تصمیم گیري نادرست می تواند ضررهاي جبران ناپذیري بر محیط زیست وارد آورد در حالیکهاتخاذ تصمیم درست در زمان مناسب، می تواند سبب حفظ محیط زیست و توسعه پایدار گردد. براي ارزیابی اثرات، روشهایی مختلفیوجود دارد مانند ماتریس، روش چک لیست، روش فازي، روش تحلیل سلسله مراتبی و روش هاي جامع که این روشها ها بصورت کمی وکیفی به کار گرفته میشوند و عمده روش ها به صورت تک بعدي به ارزیابی پرداخته اند و شدت اثر را به عنوان مهمترین عامل ارزیابیتحت تاثیر معرفی می کنند و مدت زمان اثر از مواردي است که در تعداد محدودي از ارزیابی ها مورد توجه قرار گرفته است و تعامل بیناثرات زیست محیطی، اثرات اجتماعی و اثرات اقتصادي پروژه ها اهمیت فراوانی دارد که باید مورد توجه قرار گیرد از این رو به منظوردستیابی به یک روش عملی و جامع براي ارزیابی اثرات از روش هاي تصمیم گیري چند معیاره می توان استفاده کرد که طی آن هربخش از پروژه ضریب اهمیت جدا می گیرد و با معیارها و زیر معیارهاي ویژه خود ارزیابی می شود. براي محاسبه میزان اهمیت معیارها وزیر معیارها و تصمیم گیري هاي پیچیده از مدلهاي چند معیاره تصمیم گیري استفاده میشود[ 2]. این مطالعه با هدف بررسی و معرفی LINMAPیکی از مدل هاي مهم چند معیاره تحت عنوان 1 در ارزیابی اثرات زیست محیطی انجام شده است.
معرفی مدل و برخی مطالعات انجام شده در این زمینه
جهت بیان بهتر موضوع میتوان مسائل چند معیاره را به صورت یک سامانه در نظر گرفت. به طور کلی عناصر یک سامانه چند معیاره عبارتند از:
عناصر ورودي: گزینه ها، هدف کلی، معیارها، زیر اهداف، ترجیحات، سیاست ها و محدودیت ها
پردازشگر ها: تکنیک هاي چند معیاره
عناصر خروجی: جواب هاي مرجع، جواب هاي قابل قبول، جواب هاي ارضا کننده و تحلیل حساسیت جواب ها
براي تحلیل یک سامانه چند معیاره باید عناصر آن را به خوبی شناخت و آنها را به طور دقیق تعریف کرد و سپس به مدل سازي وتجزیه و تحلیل آن پرداخت. تصمیم گیري چند معیاره، مبحثی است که به فرآیند تصمیم گیري در حضور معیارهاي متفاوت و بعضا متناقض با یکدیگر میپردازد. علیرغم گستردگی موارد استفاده از تصمیم گیري چند معیاره، پاره اي مسائل مشترك در تمامی مسائل تصمیم گیري چند معیاره وجود دارند. هر مسأله می تواند داراي هدف چند گانه باشد. معیارها ممکن است در تعارض با هم باشند، اهداف و معیارهاي متفاوت ممکن است در داراي مقیاس اندازه گیري متفاوت نیز باشند. حال این گونه مسائل می تواند یا به معناي طراحی بهترین جواب و یا انتخاب بهترین جواب از میان جواب هاي موجود باشد .مدل هاي تصمیم گیري چند معیاره به دو دسته عمده تقسیم می گردند:
1.مدل هاي تصمیم گیري چند هدفه
2.مدل هاي چند هدفه به منظور طراحی و مدل هاي چند شاخصه به منظور انتخاب گزینه برتراستفاده می گردند.
مدلLINMAP گروه مدل هاي تصمیم گیی چندشاخصه قرار دارد در زیر گروه سازشی و دسته مدل غیر جبرانی قرار می
گیرد.(شکل1)..
یکی از رویکردهاي حل مسائل تصمیم گیري چند شاخصه، فرمول بندي آنها در قالب مدل هاي برنامه ریزي ریاضی است. در اینرویکرد سعی میشود تا با استفاده از مدل ریاضی، اوزان شاخص هاي تصمیم گیري و یا رتبه بندي گزینه ها مشخص شود. یکی ازاولین روش هاي مبتنی بر برنامه ریزي ریاضی، روش برنامه ریزي خطی براي تحلیل چند بعدي ترجیحات است که در سال 1973معرفی شده است و مبناي رتبه بندي گزینه ها در آن، اندازه گیري فاصله هر گزینه از نقطه ایده آل « استرینواسان و شوکر » توسطLINMAP است[ 5] . روش با شروع از ماتریس تصمیم گیري و ترجیحات تصمیم گیرنده نسبت به مقایسات سراسري در خصوص راهکارها و وزن ها، نقطه ایده آل تصمیم گیرنده را ایجاد می کند.وان و لی بیان کردند که روش هاي تصمیم گیري با انواع مختلف اطلاعات ،که به آن تصمیم گیري چندشاخصه ناهمگن می گویند بسیار پیچیده و جذاب هستند. هدف مقاله آنها گسترش تکنیک برنامه ریزي خطی براي تجزیه و تحلیل داده چند بعدي ترجیحاتبراي حل مسائل تصمیم گیري چندشاخصه ناهمگن داده هاي فازي است. در این روش ترجیحات تصمیم گیرنده به صورتمقایسات زوجی گزینه ها با درجات تردید، مشخص می شود و فاصله هر گزینه از راه حل ایده ال فازي بررسی میشود و گزینه ها رتبه بندي می گردند . لی و یانگ در پژوهشی با عنوان» برنامه ریزي خطی براي تصمیم گیري گروهی چند شاخصه در محیط فازي« به توسعه مدل (LINMAP) در محیط فازي پرداختند. در این مقاله ابتدا سازگاري و ناسازگاري گروهی بر مبناي ترجیحات گزینه ها، بوسیله تصمیم گیرندگان تعریف شده است. سپس یک برنامه ریزي خطی بر مبناي فاصله هر گزینه از راه حل ایده آل مثبت به وجود می آید. در این مقاله ابتدا سازگاري و ناسازگاري گروهی بر مبناي ترجیحات گزینه ها، بوسیله تصمیم LINMAPگیرندگان تعریف شده است. سپس یک برنامه ریزي خطی بر مبناي فاصله هر گزینه از راه حل ایده آل مثبت به وجود می آید. در ادامه راه حل ایده آل مثبت و وزن معیارها با استفاده از یک مدل تصمیم گیري جدید بر مبناي سازگاري و ناسازگاري گروهی تخمین زده شده است و سر انجام فاصله هر گزینه از راه حل ایده آل مثبت فازي مثبت محاسبه و همه گزینه ها رتبه بندي شده اند.
در پژوهشی که علي اصغر انواري رستمي و همکاران انجام داده اند بررسی شد که آيا روش هاي مختلف، رتبه هاي مختلف ارائه مي كنند؟ نتيجه نشان داد، رتبه هاي بهدست آمده بر مبناي روش ه اي مختلف MDAMبا يكديگر به نحو معناداري متفاوت بودند. به طور كلي رتبه بندي شركت ها با شاخص هاي يكسان اما روش هاي مختلف، متفاوت بود. بنابراين براي رفع ابهام و سردرگمي در انتخاب نهايي از الگوي تركيبي رتبه بندي شركت هاي بورس بهره گرفته شد و در انتها الگوريتمي جامع ازروش هاي رتبه بندي ارائه شده است:
یکی از مزایای استاده از روش LINMAPپایه ریزی بر اساس مدل ریاضی است که سبب میشود جواب حاصل از این روش یک پاسخ بهینه باشد به عبارت دیگر برای یافتن گزینه برتر تمام فضای پاسخ بررسی میشود .خصوصیات بارز دیگر این تکنیک گروه بندی گزینه های هم رتبه است که شرایط را برای برنامه ریزی هرچه مناسب تربرای پاسخ گویی به آثار فراهم میکند.
مثال عددي براي بیان بهتر روش
روش برنامه ریزي خطی براي تحلیل چند بعدي ترجیحات، روشی است که مقایسات زوجی تصمیم گیرنده از ارجحیت گزینه ها را در نظرمی گیرد و از آنجا که به همه ابعاد براي ارزیابی گزینه ها توجه می کند، به آن تحلیل چند بعدي ترجیحات می گویند. در این بخش بااستفاده از مثال عددي، نحوه استفاده از مدل در تعیین اوزان تصمیم گیري مسائل چند شاخصه ارائه می شود. این مثال با استفاده ازحل شده است مسأله شامل 5 گزینه است که براساس دو شاخص مورد ارزیابی قرار گرفته اند ماتریس تصمیم مسأله LINMAP روش ارزیابی شده اند. قضاوت اولیه تصمیم گیرنده در X و 2 X بر اساس شاخصهاي 1 A تا 5 A به صورت زیر میباشد. در این مثال گزینه هاي 1خصوص ترجیحات زوجی گزینه ها نسبت به یکدیگر به صورت زیر بوده است:
به طور مثال براساس این رتبه بندي اولیه ترجیح داده شده است. به رغم ناسازگاري موجود در مجموعه مسأله فوق با استفاده از روش LINMAPحل شده و نتایج زیر از آن حاصل شده است.
W بردار اوزان V بردار ایده آل می باشد. حال نسبت به بی مقیاس سازي ماتریس تصمیم با استفاده از فاصله اقلیدسی اقدام می
شود. ماتریس بی مقیاس به صورت زیر خواهد بود.
حال گزینه هاي ایده آل مثبت و منفی به صورت زیر تعریف می شوند:
با توجه به ماتریس هاي فوق، رابطه ( 4) براي محاسبه اوزان بهینه این مسأله به صورت زیر فرموله می شود:
با حل رابطه فوق نتایج زیر حاصل می شود:
با جاي گذاري این مقادیر در رابطه و با توجه به ماتریس هايAوB ، شاخص نهایی رتبه بندي هریک از گزینه هاي تصمیم گیري بهصورت زیر قابل محاسبه است:
براین اساس ارجحیت گزینه ها به صورت زیر حاصل می شود:
نتیجه گیري و جمع بندي
در واقع ارزیابی آثار محیط زیستی براي جلوگیري از اثر منفی طرح )پروژه( بر محیط زیست و کاهش هزینه ها است. در ارزیابی آثارزیست محیطی، آثار طرح بر محیط زیست پیش بینی می شود تا از آسیب به محیط زیست جلوگیري شود یا به کمک اقدامهایی براي اصلاح و کاهش آثار منفی طرح اقدام شود.طبیعی است چنانچه ارزیابی آثار متقابل محیط و عملکردهاي انسانی در قالب پروژه هاي عمرانی انجام بگیرد توان بالقوه محیط وظرفیت آن و آثاري که بر عملکردها ایجاد می کند از طریق شناخت اولیه آشکار می شود درجه اهمیت و ابعاد آثار منفی در شرایطی که توان محیط در حد پذیرش نسبی فعالیت هاي منظور شده نباشد و نیز آثاري که از نظر اقتصادي-اجتماعی بر این فعالیت ها وارد می کند می تواند از طریق کاربرد تکنولوژيهاي فنی و با شیوه هاي حفاظتی به حداقل کاهش می یابد.
منابع برای مطالعه بیشتر :
1.بررسی اهمیت و نحوه اجراي مدل LLINMAPدر ارزیابی اثرات زیست محیطی مریم مروتی 1،مریم نصاري 2
2. بررسی اثرات محیط زیستی سد رودبار لرستان در مرحلۀ بهره برداری با استفاده از نرم افزار MIKE11 و تکنیک LINMAP سحر رضایان 1 *، سید علی جوزی 2 ، صدف عطائی 3
3. رتبه بندي مالي شركت هاي بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از روش هاي تصميم گيري چند شاخصه و مدل هاي تركيبي
