ارزیابی اثرات زیست محیطی (تاریخچه،روش ها،قوانین،سازو کارهاو…)

ارزیابی اثرات زیست محیطی

ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرایند رسمی است که برای پیش بینی پیامدهای زیست‌محیطی (مثبت یا منفی) از یک طرح، سیاست، برنامه، یا پروژه قبل از تصمیم به حرکت به جلو با اقدام پیشنهادی است. ارزیابی تأثیر رسمی ممکن است در قواعد روش اجرایی در مورد مشارکت عمومی و مستندات از تصمیم‌گیری کنترل شود، و ممکن است موضوع بررسی قضایی باشد. ارزیابی اثرات ممکن است اقداماتی برای تنظیم اثرات به سطح قابل قبول یا بررسی راه حل‌های جدید فناوری پیشنهاد دهد.

هدف از این ارزیابی مطمئن ساختن تفکر تصمیم گیرندگان جهت فکر کردن به اثرات زیست‌محیطی در زمان تصمیم‌گیری در هر صورت، در زمان پیشرفت با پروژه است. انجمن بین‌المللی ارزیابی اثرات (IAIA)ارزیابی اثرات زیست‌محیطی را اینگونه تعریف می‌کند: به عنوان ” فرایند تشخیص، پیش بینی، ارزیابی و کاهش اثرات مربوط بیوفیزیکی، اجتماعی، و دیگر اثرات مربوط به پیشرفت پیشنهادهای قبلی در اثر تصمیمات گرفته شده و تعهدات ایجاد شده. EIAs در این موضوع منحصر به فرد هستند که پایبندی به یک نتیجه زیست‌محیطی از پیش تعیین شده نیاز نیست، بلکه آن‌ها به این نیاز دارند که تصمیم گیرندگان در تصمیم‌های خود ارزش‌های زیست‌محیطی را به حساب آورند و آن تصمیم را با مطالعات محیطی کامل و با جزئیات و نظرات عمومی در اثرات بالقوه زیست‌محیطی توجیه کنند.

تاریخ
ارزیابی‌های تأثیرات زیست‌محیطی به عنوان بخشی از افزایش آگاهی از محیط زیست در دهه ۱۹۶۰ آغاز شد. نامزد سنجش فنی جهت مشارکت در تصمیم‌گیری عینی تر را مورد بحث قرار داد. در ایلات متحده، با تصویب قانون سیاست ملی محیط زیست ارزیابی اثرات زیست‌محیطی وضعیت رسمی در سال ۱۹۶۹ به دست آمد. EIAs به طور فزاینده در سراسر جهان استفاده شده است. تعداد ” ارزیابی‌های زیست محیطی ” ثبت شره در هر سال ” تا حد زیادی از تعداد زیاد بیانیه اثرات زیست محیطی پیشی می‌گیرد. ارزیابی زیست محیطی” مینی EIS طراحی شده برای ارائه اطلاعات کافی جهت اجازه سازمان برای تصمیم‌گیری است که آیا آماده‌سازی یک بیانیه تمام عیار اثرات زیست‌محیطی (EIS) ضروری است. EIA فعالیتی است جهت یافتن تأثیراتی که قبل از توسعه بایستی حاصل شود.
در قوانين، مقررات و ضوابط سوابق کشور، اصطلاح متداول و شناخته شده ای تحت عنوان ارزيابی اثرات محيط زيستي (EIA) وجود نداشت و حتی انجام مراحل ارزيابی نيز در شکل و مفهوم حاضر در مقررات قانونی گذشته پيش بينی نگرديده بود.
برای نخستين بار در سال 1354در آيين نامه جلوگيری از آلودگی هوا مصوب 29/4/54 کميسيون های مجلس وقت ، صدور پروانه ، تاسيس هر نوع کارخانه وکارگاه جديد وتوسعه و تغييرکارخانجات و کارگاه های موجود موکول به رعايت مقررات و ضوابط حفاظت و بهسازی محيط زيست شده بود. در سال 58 با کوچک شدن ساختار تشکيلاتی سازمان حفاظت محيط زيست دفتر بررسی اثرات توسعه نيزمنحل گرديد. مجددا در سالهای اخير، واحد مذکور با عنوان دفتر ارزيابی زيست محيطی در حوزه معاونت محيط زيست انسانی سازمان حفاظت محيط زيست ايجاد گرديده و اجرای مقررات نظارتی مربوط به ارزيابی اثرات زيست محيطی طرحها و پروژه های توسعه را بر عهده دارد. ارزيابي در برنامه هاي توسعه كشور بـه عنـوان يـك روش و ابـزار زيـست محيطي جهت شناسايي اثرات احتمالي پروژههاي پيشنهادي، تجزيه و تحليل نتايج احتمالي و پيامـدهاي اجـراي يـك پـروژه بـر عناصـر زيـست محيطـي، اطمينان يافتن از اجراي مناسب و صحيح پروژه و در نهايت ارائـه راهكارهـاي كاهش و تقليل اثرات سوء بر محيط زيست شناخته شده است . بـدين منظـور ماده هاي مختلفي از برنامه چهارم توسعه كشور بـه ايـن امـر اختـصاص يافتـه است كه به اختصار به آن اشاره ميگردد: از پايان دهه 1960 ميلادي، ارزيابي اثرات زيـست محيطـي بـه عنـوان فعاليتي به منظور شناسايي و پيشبيني اثرات يك پروژه بر روي رفـاه و سلامت انسان و نيز محيط بيوژئوفيزيكي او به منظور بررسـي و انتـشار اطلاعات اين اثـرات مطـرح و اجـراي قـانوني آن جايگـاه ويـژه اي در كشورهاي مختلف جهان يافته است.  1 -ماده 59 برنامه در رابطه با محاسبه هزينـه هـا و ارزشهـاي زيـست محيطي 2 -ماده 60 برنامه در رابطه با توانمندسازي ساختارهاي زيست محيطي از طريق ارائه آموزشهاي عمومي و تخصصي 3 -ماده 61 برنامه در رابطه با طرح خـود اظهـاري بـراي پـايش منـابع آلوده كننده 4 -بند ج ماده 104 برنامه در رابطه با تطبيق مشخصات فني واحدهاي توليدي با ضوابط محيط زيست و كاهش آلودگيها 5 -ماده 105 برنامه در رابطه با انجام مطالعـات ارزيـابي اثـرات زيـست محيطي براي طرحهاي بزرگ توليدي و خدماتي.

روش‌ها
روش‌های ارزیابی عمومی و خاص صنعتی که در دسترس می‌باشند عبارتند از:
محصولات صنعتی – تجزیه و تحلیل محصولات چرخه عمر محیط زیست (LCA) برای شناسایی و اندازه‌گیری تأثیر محصولات صنعتی بر محیط زیست استفاده می‌شود. این EIAs فعالیت‌های مربوط به استخراج مواد خام، مواد جانبی یا مشتقات، تجهیزات، تولید، استفاده، دفع و تجهیزات جانبی.گیاهان اصلاح شده ژنتیکی – روش‌های خاص در دسترس برای انجام EIAs ارگانیسم‌های اصلاح شده ژنتیکی شامل -MP-RAM و INOVAمنطق تیره یا فازی(fuzzy- روش) EIA نیاز داده‌های اندازه‌گیری به منظور برآورد ارزش شاخص‌های مؤثر. با این حال بسیاری از اثرات محیط زیست نمی‌تواند اندازه‌گیری شود، به عنوان مثال کیفیت چشم‌انداز، کیفیت شیوه زندگی و پذیرش اجتماعی. در عوض اطلاعات از EIAs مشابه، رای متخصصان و احساسات جامعه به کار می‌روند. روش استدلال تقریبی شناخته شده به عنوان منطق فازی می‌تواند استفاده شود. یک روش ریاضی فازی نیز ارائه شده است و با استفاده از یک ابزار نرم‌افزار (TDEIA) اجرا شده است.
روشهاي ارزيـابي بـا توجـه بـه گستردگي اطلاعـات مـورد نيـاز پارامترهــاي مختلفــي را جهــت تجزيـــه و تحليـــل انتخـــاب مينمايند. برخي از اين پارامترها شامل دامنه اثر، شدت يا بزرگي اثـر، قطعـي يا احتمالي بودن اثر، دوام اثر و برگشتپذيري اثر هستند كه در روش انتخابي دو يا چند فاكتور جهت تجزيه و تحليل اثرات مدنظر قرار ميگيرد. بطور كلـي برخي از روشهاي مورد استفاده جهت ارزيابي اثرات به شرح زير ميباشند: – روش چك ليست: ارزيابي بدون هيچ نوع اندازهاي از حجـم تقريبـي آنها – روش ماتريس: ارزيابي اثرات به صـورت كمـي و بـا در نظـر گـرفتن ستون فعاليتها و ستون اثرات – تحليل شبكه: ارزيابي اثرات درجه دوم و سوم به كار ميرود. روی هم گذاري نقشه ها: توليد لايه هاي اطلاعاتي مختلـف بـه صـورت نقشه و همپوشاني آنها – مدلسازي انتشار آلايندهها: استفاده از مدلهاي زيـست محيطـي در تعيين پراكنش آلايندهها و شناسايي نواحي آسيب پذير گرچه روشهاي ارزيابي متنوع هستند اما برخي از شاخصها و پارامترها بايد در كليه مطالعات ارزيابي لحاظ گردند. رئوس برخي از اركـان اصـلي يـك مطالعه ارزيابي صحيح به شرح زير ميباشد: – تشريح فني پروژه كه در برگيرنده ريزفعاليـتهـاي پـروژه در مراحـل ساختماني، بهره برداري و برچيده شدن باشد. – تعيين محدوده مطالعات كه با توجه به شـعاع تاثيرگـذاري پـروژه بـر محيط زيست به دست ميآيد. – شناســايي محــيطهــاي فيزيكوشــيميايي، بيولــوژيكي و فرهنگــي – اقتصادي – اجتماعي تعيين شده به نحوي كه حـداقل شـامل مـوارد زير باشد: – محيط فيزيكوشيميايي شامل توپـوگرافي، خـاك، زمـينشناسـي، آبهاي سطحي و زيرزميني، هوا، صدا و اقليم – محيط بيولوژيكي شامل پوشش گياهي و جانوري منطقه، فهرست گونههاي گيـاهي و جـانوري در معـرض خطـر، موقعيـت منـاطق حفاظت شده نسبت به پروژه، وضعيت زيستگاه ها – محيط فرهنگي – اقتصادي – اجتماعي شـامل كليـه پارامترهـاي مرتبط نظير آداب و سنن، مذهب، جمعيت، تعداد خـانوار، درآمـد، اشتغال و آثار باستاني و فرهنگي – بررسي و شناسايي اثرات منفي و مثبت بر محيطهاي مختلف – تجزيه و تحليل اثرات مثبت و منفي بر محيط هـا بـا توجـه بـه روش انتخابي ارزيابي- راهكارهاي كاهش و تقليل اثرات منفي پروژه بر محيط هـاي مختلـف ارائه – برنامه مديريت و پايش زيست محيطي پروژه فاکتورهای زیست محیطی که در این مورد شناسایی و بررسی قرار گرفته و وضعیت موجود محیط زسیت را مشخص می نمایند، عبارتند از :
– محیط های فیزیکی ( زمین شناختی – لرزه خیزی – هوا – آب خاک – صدا )
– محیط های اجتماعی و اقتصادی (جمعیت – سواد و آموزش – دین – بهداشت و درمان – امکانات رفاهی ، اشتغال و بیکاری، نوع فعالیت، صنایع و کاربری های مختلف و ….)
– محیطهای فرهنگی (اماکن تفریحی، اماکن مذهبی، اماکن علمی، آثار تاریخی و باستانی، امکان حفاظتی، چشم اندازها و…)
– محیطهای بیولوژیکی ( گیاهان و جانوران) و آلودگیهای زیست محیطی موجود ( هوا ، خاک ، آب ، صدا).
بررسی فاکتورهای فوق، شناخت کاملی از وضعیت موجود محیط زیست به کارشناسان مربوطه ارائه می دهد. پس از این مرحله، فرآیند پروژه در مرحله ساخت، بهره برداری و زمان پس از بهره برداری بطور کامل مورد بررسی و شناسایی قرار می گیرد. در این مرحله از مطالعات، مشخص می شود که یک پروژه از ابتدای آماده سازی و ساخت تا انتهای دوره بهره برداری، چه عملیات و فرآیندهایی را شامل می گردد و در هر مرحله چه موادی را به محیط زیست وارد یا تغییراتی در آن ایجاد می نماید.
اثراتی که از یک فرآیند و یا عملیات بر فاکتورهای زیست محیطی پیش بینی می گردد، می تواند مثبت و یا منفی باشد. این مرحله از مطالعات ارزیابی، یعنی شناخت اثرات ، پس از مراحل شناسایی وضعیت موجود محیط زیست و مراحل مختلف پروژه انجام می پذیرد.
در این مرحله نوع اثرات ناشی از عملیات پروژه بر هر یک از فاکتورهای تأثیر پذیر محیط زیست ، شناسایی می گردد.
این اثرات از نظر تقسیم بندی به انواع زیر تقسیم می گردند:
مفید یا مضر (مثبت یا منفی).
کوتاه مدت یا بلند مدت.
مستقیم یا غیر مستقیم.
برگشت پذیر یا غیر قابل برگشت.
اولیه ، ثانویه ، ثالثیه.
قطعی ، احتمالی – غیر محتمل.
موقت یا دائمی.
قابل پیشگیری یا کنترل و غیر قابل پیشگیری و کنترل.
تجمعی (ترکیبی).
استراتژیک.
بویژه مشخص (مهم).
اثرات مفید (مثبت) و مضر (منفی): اثرات پروژه بر محیط زیست را که باعث بهبود وضعیت موجود گردد ، اثرات مثبت و اثراتی را که وضعیت موجود را تضعیف و یا بحرانی سازد ، اثرات منفی می نامند.
اثرات کوتاه مدت و بلند مدت: اثراتی را که در زمان کوتاه و سریعاً رخ می دهند را اثرات کوتاه مدت و اثراتی را که ابتدا مشخص نمی گردد و در زمان طولانی بروز می نمایند را اثرات بلند مدت می نامند.
اثرات مستقیم و غیر مستقیم : اثرات مستقیم ، اثراتی هستند که به طور واضح و به شکل مستقیم بر فاکتورهای زیست محیطی تأثیر می گذارند در حالیکه اثرات غیر مستقیم اثرات، ناشی از عملیات مستقیم بوده و در بلند مدت نمایان می گردند.
اثرات برگشت پذیر و غیر قابل برگشت پذیر: اثرات برگشت پذیر ، اثراتی هستند که با کارهای مدیریتی با تعدیل فرآیندهای توسعه اولیه، قابلیت برگشت پذیری دارند، اما اثرات غیر قابل برگشت، اثراتی هستند که قابل برگشت پذیری و جبران نمی باشند.
اثرات اولیه ، ثانویه ، ثالثیه : اثرات اولیه ، اثراتی هستند که در مراحل اولیه عملیات حادث گردیده و تأثیرات محیطی آنها قابل پیش بینی و احتمالاً قابل رویت است. اثرات ثانویه ناشی از فعالیتهای اولیه و در مدت زمانی پس از بروز اثرات اولیه ظهور می نماید. اثرات ثالثیه در پی اثرات اولیه و ثانویه خود را نشان می دهد و مدت بروز آن طولانی تر می باشد.
اثرات قطعی، احتمالی، غیر محتمل: اثرات قطعی، اثراتی هستند که بروز آنها کاملاً قابل پیش بینی و حتی مشاهده می باشد. اثرات احتمالی ، اثراتی هستند که بروز آنها کاملاً و بطورقطعی ، قابل پیش بینی نمی باشد ، اما احتمال بروز آنها وجود دارد.
اثرات غیر محتمل اثراتی هستند که احتمال بروز آنها بسیار ضعیف و در حد صفر می باشد.
اثرات موقت و دائمی: اثرات موقت، اثراتی هستند که در کوتاه مدت بروز نموده و پس از مدتی از بین می روند. اثرات دائمی، اثراتی هستند که در مدت زمان طولانی و حتی در تمام زمان اجرای طرح، بر محیط تأثیر گذار می باشند.
اثرات قابل پیشگیری و کنترل و اثرات غیر قابل پیشگیری و کنترل: اثراتی که با اجرای برنامه های مدیریتی می توان از بروز آنها جلوگیری نمود را قابل کنترل و اثراتی را که نمی توان راههایی برای پیشگیری ارائه نمود، اثرات غیر قابل کنترل می نامند.
اثرات تجمعی (ترکیبی): اثراتی هستند که می توانند بر محیط زیست تأثیر بگذارند و با ترکیب یک اثر یا گزینه دیگر، اثرات آن افزایش یافته و اثر تجمعی ایجاد می نمایند.
اثرات استراتژیک: اثراتی هستند که تغییرات مهم در بافت محیط زیست منطقه ایجاد و سبب تغییرات دائمی در منطقه می شوند.
اثرات مشخص (مهم): هر اثری که سبب کاهش ظرفیت محیط زیست و به زیر آستانه بردن آن بیانجامد ، بعنوان اثرمشخص و مهم شناخته می شود.
پس از شناسایی نوع اثر، معیار ان شناسایی و مورد بررسی قرار می گیرد.
جهت این امر ، معمولاً چهار معیار مدنظر قرار می گیرد که عبارتند از:
1) میزان اثر 2) دامنه اثر
3) اهمیت اثر 4) اثر با حساسیت ویژه
1) میزان اثر: نشان دهنده اندازه تغییراتی است که در اجرای پروژه بر محیط پدید می آید.
2) دامنه اثر: نشانگر محیط تحت تأثیر است. این محیط می تواند شعاعهای کم و یا زیاد را بر حسب نوع فعالیتها شامل گردد. جهت تعیین دامنه اثر ، معمولاً سه محدوده را تحت عناوین محدوده بلافصل، محدودۀ تحت تأثیر مستقیم و محدوده تحت تأثیر غیر مستقیم در نظر می گیرند.
محدوه بلافصل محدوده ای است که پروژه در آن صورت می پذیرد (مساحت اجرای پروژه)
محدودۀ تحت تأثیر مستقیم ، محدوده ای است خارج از محدودۀ بلافصل بوده و اثرات ناشی از فعالیت های پروژه بطور مستقیم بر این محدوده تأثیر گذار می باشند . مانند رودخانه اطراف سایت احداث پروژه.
محدودۀ تأثیر غیر مستقیم ، در فاصله ای دورتر از مکان احداث پروژه قرار گرفته و امکان دارد بعلت گسترش دامنه اثرات ، تحت تأثیر قرار گیرد.
3) اهمیت اثر: این فاکتور با میزان و مقدار یک اثر متفاوت است و برای گونه های مهم از لحاظ اکولوژیکی و یا مکانهای با ارزش فراوان بکار برده می شود. در این عوامل این پارامتر بر اساس ارزش و اهمیت فاکتورهای تأثیرپذیر مشخص می گردد.
اثر با حساسیت ویژه: بدلیل میزان تأثیر پذیری زیست محیطی ویژه ای که برخی از مناطق با توجه به شرایط خاص خود دریافت می دارند، فعالیتها و اثرات یک پروژه ، می تواند اثرات قابل توجهی پدید آورد؛ مانند شهر تهران که دارای آلودگی هوای شدیدی است و فعالیت و یا احداث برخی از صنایع در این شهر، می تواند اثرات بسیار ویژه و شدید را نسبت به شهرهای دیگر کشور بدنبال داشته باشد.
یکی از مراحل مهم در ارزیابی اثرات زیست محیطی یک پروژه، پیش بینی تغییرات در محیط زیست منطقه می باشد. پس از شناسایی نوع، اهمیت و میزان اثرات، تغییراتی را که در صورت اجرای پروژه بر محیط زیست بوقوع خواهد پیوست، باید پیش بینی گردد.
برای این منظور، وضعیت محیط زیست منطقه در سه حالت، وضعیت موجود، وضعیت آینده منطقه بدون اجرای پروژه و وضعیت آینده منطقه در صورت اجرای پروژه مطالعه و بررسی می گردد. در این بخش از مطالعه وضعیت آینده منطقه در صورت عدم اجرا و یا اجرای پروژه نسبت به وضعیت موجود مقایسه می شود و تغییرات قابل پیش بینی نسبت به حال، مورد بررسی قرار می گیرد.
گزینه عدم اجرای پروژه تحت عنوان ” گزینه نه ” بررسی می شود. این گزینه بدان معناست که چنانچه پروژه پیشنهادی اجرا نگردد، وضعیت آتی محیط زیست در این شرایط چگونه خواهد بود.
گزینه اجرای پروژه نیز تحت همین عنوان (گزینه اجرایی) مورد مطالعه قرار می گیرد و تغییرات محیط زیست در صورت اجرای پروژه پیش بینی و با گزینه های دیگر مقایسه می گردد.
تعداد گزینه ها در پروژه های مختلف می تواند متفاوت باشد. این امر با توجه به نوع پروژه، مکانهای پیشنهای و شرایط محیطی می تواند تعیین گردد.
مرحله بعدی انتخاب گزینه برتر می باشد. این امر با استفاده از متدولوژیهای مختلف صورت می پذیرد. مهمترین متدهای کاربردی در حال حاضر که در کشور ما نیز بیشتر از متدهای دیگر استفاده می گردند، عبارتند از:
روشهای کارشناسی (تخصصی ویژه)Ad hac))
شبکه ها (Network)
روی هم گذاری صفحات (Over lay)
صورت ریزها(Check list)
ماتریسها(Matrixes)
با کمک یکی از روشهای فوق، گزینه های انتخابی معیار گذاری و گزینه برتر انتخاب می گردد. انتخاب روش با توجه به نوع و وسعت پروژه و نظرات کارشناسان، می تواند متفاوت باشد. گاهی برای اطمینان از نتیجه حاصله می توان از بیش از یک روش برای ارزیابی و انتخاب گزینه برتر استفاده نمود. پس از ارزیابی اثرات گزینه ها و انتخاب گزینه برتر ، از آنجاییکه هر یک از آنها دارای اثرات منفی بر محیط زیست می باشند، باید روشهایی جهت حذف، کاهش و یا کنترل اثرات نامطلوب و سوء زیست محیطی، امکان تجدید پذیری، احیاء و یا جبران خسارت وارده بر محیط زیست ارائه گردد. چنین اقدامی که بعنوان تخفیف اثرات سوء و یا اقدامات اصلاحی نامیده می شود، یک ضرورت در گزارشات ارزیابی می باشد و مجریان طرح باید اقدامات فوق را در برنامه های خویش رعایت نمایند.
آخرین مرحله از گزارش ارزشیابی، ارائه روشهای مدیریت زیست محیطی می باشد که جهت هماهنگی فعالیتهای توسعه و محیط زیست در راستای دسترسی به اهداف توسعه پایدار، صورت می پذیرد. بطور کلی مدیریت زیست محیطی به معنی تدوین استراتژیهای توسعه ای متناسب با محیطزیست است که با توجه به ماهیت آن می تواند دارای ابعاد جهانی، منطقه ای و محلی باشد. این برنامه ها در مطالعات ارزیابی اثرات زیست محیطی از جایگاه ویژه ای برخوردار می باشد.
ارکان برنامه های مدیریت زیست محیطی به شرح ذیل می باشد:
آموزش Training
مشارکت عمومی Public Participation
ممیزی Auditing
پایش Monitoring

آموزش Training:
این امر در جهت ارتقاء دانش زیست محیطی بویژه در سطوح مسئولین طرحهای توسعه و نیز در سطوح پایین تر برای متخصصان و کارکنان طرح، صورت می پذیرد.
مشارکت عمومی Public Participation:
برای اعمال مدیریت زیست محیطی کارآمد می بایست برنامه های ارائه شده با ویژگیهای محلی یا منطقه ای به ویژه از دیدگاه اجتماعی و اقتصادی سازگار باشد. بدین ترتیب مشارکت عمومی و حتی تفویض بخشی از اقدامات زیست محیطی به مردم جهت دستیابی به هدف فوق از اهمیت بسزایی برخوردار می باشد.
ممیزی (بازرسی) Auditing:
طرح بازرسی جزء مراحل ارزیابی محسوب می گردد و هدف از آن، کنترل وسایل و تجهیزات و رعایت ایمنی در مراحل مختلف اجرای پروژه می باشد.
پایش Monitoring:
پایش در واقع ارزیابی مستمر و جمع آوری و سازمان دهی اطلاعات از یک پروژه در جهت اجرا و بهره برداری است که به منظور تعین تغییراتی که ممکن است در نتیجه اجرا و بهره برداری پروژه بر اجزاء محیط زیست ایجاد گردد، بحث می کند و به تدوین یک سیستم مستمر جهت مراقبت و نظارت دقیق در مراحل مختلف پروژه می پردازد.
بطور کلی نظارت مستمر بر کمیت و کیفیت انواع آلاینده های شاخص ناشی از طرحهای توسعه و پیامدهای ناشی از آن، اطمینان از صحت عملکرد اقدامات، تقلیل اثرات سوء، تطبیق وضع موجود با شرایط قید شده در قرارداد مشاور، بررسی میزان تأثیر گذاری واقعی اقدامات، تقلیل اثرات سوء، فراهم نمودن اطلاعاتی به منظور کنترل شدت پیامدهای سوء پروژه برای سازمانها و … از اهداف پایین می باشد.
قوانين مربوط به ارزيابی اثرات محيط زيستي
فهرست بخشی ازقوانين و مقررات مربوط به ارزيابی اثرات عبارتند از:
– اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ايران
– قانون برنامه دوم و سوم توسعه کشور، مصوب سالهای 1373و 1379مجلس
– آيين نامه جلوگيری از آلودگی هوا ،مصوب سال 1374مجلس
– تصويب نامه هيات وزيران درمورد ضوابط و معيارهای استقرار صنايع ، مصوب سال 1378
– صورتجلسه شماره 138 شورايعالی حفاظت محيط زيست در مورد ارزيابی اثرات محيط زيستي، مصوب سال 1376
– ماده 105 قانون برنامه سوم توسعه ،مصوب سال 1379 و….
در حال حاضر مهمترين و معتبرترين قانون مرتبط با ارزيابی محيط زيستي که تا پايان سال 1383 به عنوان مستند قانونی مورد استفاده و بهره برداری می باشد ماده (105) قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی می باشد که متن کامل آن به قرار زير است :
ً کليه طرحها و پروژه های بزرگ توليدی و خدماتی بايد پيش از اجرا و در مرحله انجام مطالعات امکان سنجی و مکان يابی بر اساس ضوابط پيشنهادی شورايعالی حفاظت محيط زيست و مصوب هيات وزيران مورد ارزيابی محيط زيستي قرار گيرند. رعايت نتايج ارزيابی توسط مجريان طرحها و پروژه های مذکور الزامی است.نظارت بر حسن اجرای اين ماده بر عهده سازمان برنامه و بودجه می باشد.ً
فهرست پروژه‌هاي مشمول ارزيابي اثرات محيط زيستي
1- كارخانجات پتروشيمي درهر مقياس
2- پالايشگاه‌ها در هر مقياس
3- نيروگاه‌ها با ظرفيت توليدي بيش از 100مگاوات
4- صنايع فولاد در دو بخش زير:
الف- واحدهاي تهيه‌كننده خوراك ذوب و ذوب با ظرفيت توليدي بيش از 300 هزارتن در سال
ب- واحدهاي نورد
5- سدها و سازهاي ديگر آبي در سه بخش زير:
الف- سدها با ارتفاع بيش از 15متر و يا داراي ساختارهاي جنبي بيش از 40 هكتار و يا مساحت درياچه بيش از 400 هكتار
تبصره 1: سدهاي باطله (نگهدارنده مواد آلوده) در هر اندازه شامل ارزيابي محيط‌زيستي مي‌باشند.
ب- درياچه‌هاي انسان‌ساخت در مساحت بيش از400 هكتار
تبصره2: اندازه درياچه‌هاي پرورش آبزيان در مقياس كوچكتر از 400هكتار با هماهنگي وزرات جهادسازندگي و سازمان حفاظت محيط‌زيست تعيين مي‌شود.
ج- طرح‌ها و پروژه‌هاي آبياري و زهكشي در وسعت بيش از 5‌هزار هكتار
6- شهرك‌هاي صنعتي (با هر عنوان) در وسعت بيش از يكصد‌هكتار
7- فرودگاه‌ها با طول باند بيش از 2هزار متر
8- واحدهاي كشت و صنعت در وسعت بيش از 5‌ هزار هكتار
9- كشتارگاه‌هاي بزرگ صنعتي
10- مراكز دفن زباله براي شهرهايي با جمعيت بيش از 200 هزار نفر و شهرهاي جديد
11- مراكز بازيافت صنعتي زباله (كارخانه‌هاي كمپوست)
12- طرح‌هاي خطوط نفت و گاز
13 – طرح‌هاي سكوهاي نفتي
14- طرح‌هاي ذخيره‌گاه‌هاي نفتي
15- طرح‌هاي بزرگ جنگلداري
16- طرح‌ها و پروژه‌هاي بزرگ راه‌ كشور
17 – طرح‌ها و پروژه‌هاي بزرگ راه‌‌آهن كشور
18- طرح ها و پروژه‌هاي گردشگري
19- كارگاه‌ها و مجتمع‌هاي صنعتي و خدمات مربوطه بيش از 5 هزار‌مترمربع
20- نمايشگاه‌هاي دايمي، صنعتي و خدماتي بيش از10 هزار‌مترمربع
21- انبارهاي مواد شيميايي و كالاهاي خطرناك بيش از 5 هزار‌مترمربع
22- كارگاه‌هاي فعاليت‌هاي عمراني و راه‌سازي بيش از 10 هزار‌متر‌مربع
23- ذخيره‌گاه‌هاي مواد سوختي بيش از 1ميليون‌ليتر
24- پايانه‌هاي بار و مسافر بيش از 2 هزار‌مترمربع
25- واحدهاي پرورش طيور، دام و ساير حيوانات اهلي و وحشي بيش از 5 هكتار
26- واحدهاي پرورش ماهي و ساير آبزيان بيش از 10هزار‌مترمربع
27- طرح‌هاي سازه‌هاي دريايي، بنادر صيادي، پايانه‌هاي نفت و گاز و عمليات لايروبي در هر مقياس
28- طرح‌هاي تاسيسات آبي و بهداشتي
29- شبكه جمع‌آوري و واحدهاي تصفيه و دفع فاضلاب در مقياس شهري
30-تصفيه‌خانه بزرگ آب در مقياس شهري (بيش از 5‌‌ هزار‌مترمربع در شبانه‌روز)
31- طرح‌هاي دفع و دفن پسماند در مقياس شهري
32- مراكز نظامي و آموزشي بيش از 5 هزار مترمربع
33- شهرك‌هاي گردشگري بيش از 10هزار مترمربع
34-شهرك‌هاي سينمايي بيش از 5 هزار مترمربع
35- پارك‌ها و يا اردوگاه‌هاي تفريحي، آموزشي و پژوهشي و ورزشي بيش از 10هزار مترمربع
36- معدن مس حداقل ظرفيت استخراجي يك‌‌ميليون تن در سال
37- معدن سنگ آهن حداقل ظرفيت استخراجي 600 هزار تن
38- معدن سنگ طلا با هر ظرفيتي
39- سرب و روي حداقل ظرفيت استخراجي يكصد هزار تن در سال
40-معادن ساير فلزات حداقل ظرفيت استخراجي 100هزار تن
41- زغال‌سنگ حداقل ظرفيت استخراجي80 هزار تن در سال
42- نمك آبي در سطح بيش از 400 هكتار
43- كارخانجات سيمان
44- كارخانجات توليد قند و شكر
45- كارخانجات توليد گچ و آهك صنعتي
46- واحدهاي توليد مواد اوليه بهداشتي، آرايشي و داروسازي
47- كارخانجات بزرگ توليد قطعات خودرو داراي هر سه واحد ذوب، ريخته‌گري و آبكاري
48- واحدهاي تصفيه دوم روغن موتور
49- طرح‌هاي احداث و بهره‌برداري از ميادين نفت و گاز جديد با بيش از 10 حلقه چاه و همچنين طرح‌هاي توسعه ميادين نفت و گاز موجود در صورتي كه بعد از توسعه تعداد چاه‌ها به بيش از 10 حلقه برسد.

اهداف ارزيابی محيط زيستی
مطالعات ارزيابی اثرات محيط زيستی دارای دو هدف بلند مدت وکوتاه مدت به شرح زير می باشد :
الف : اهداف کوتاه مدت
– تعيين اقدامات اصلاحی مناسب و درج آن در برنامه پروژه
– پيش بينی پروژه پيامدهای محيط زيستی مهم و ماندگار
– تعيين ويژگی های پيامدهای محيط زيستی مهم و ماندگار پيش بينی نشده
– تعيين درآمد ها و هزينه های محيط زيستی پروژه
ب : اهداف بلند مدت
ارزيابی تمام پيامدهايي که پروژه پيشنهادی توسعه اعم از خصوصی يا دولتی در محيط زيست ايجاد می کند.
نيازها و ضرورتهای ارزيابی محيط زيستی
ارزيابی يکی ازروش‌های مقبول برای دستيابی به اهداف توسعه پايداراست ومي‌تواند به‌عنوان يک ابزار‌ برنامه ر‌يزی در دسترس برنامه ريزان، مديران وتصميم گيرندگان قرارگيرد تا براساس آن بتواننداثرات بالقوه محيط زيستی که درنتيجه اجرای پروژه های عمرانی وتوسعه پديدارمی شوند را شناسايي نموده و گزينه های منطقی جهت رفع کاهش آنها انتخاب کنند.
مشکلات ارزيابی محيط زيستي
علی رغم مفيد بودن اجرای ارزيابی محيط زيستی پروژه ها کهبدون اعمال آنها امکان تخريب محيط بيشتر می گردد ، به کارگيری ارزيابی مورد قبول نيز دارای نارسايی هايی است که عمده ترين آنها عبارتند از :
– ارزيابی ‌محيط زيستی، ديدگاه‌های خود را بر روی آثارمنفی اجرای يک پروژه متمرکز می کند. ليکن طراحان نکات مثبت پروژه ها رامورد نظر قرارمی دهند. اين نگرش‌ها نوعی عدم تفاهم تلقی می شود.
– برای ارزيابی محيط زيستی به اطلاعات جامع و نيز بکارگيری افراد متخصص و کار آموز ارزيابی محيط زيستی نياز می باشد. چون با توجه به اينکه امکان انجام ارزيابی تا قبل از مراحل پايان طراحی و برنامه ريزی پروژه ها وجود ندارد، بنابراين هرگونه تغيير مبتنی از اعمال ديدگاه‌های‌ارزيابی منجر به بروز مشکلات و پرهزينه شدن پروژه می شود.