تنوع زیستی و اکوتوریسم
تاثیرات اکوتوریسم بر تنوع زیستی
تنوع زیستی شبکه ای از همه موجودات زنده، اعم از گیاهی و جانوری است، که این مفهوم در حقیقت به تنوع حیات بر روی زمین و الگوهای طبیعی آن برمی گردد. که امروزه در سه سطح ژن، گونه و اکوسیستم مطرح میگردد، ولی در سطح گونه شناخته شده تر بوده و کاربرد بیشتری دارد. متأسفانه در قرن اخیر تنوع زیستی در دنیا با نرخ بالایی در حال کاهش بوده و بسیاری از گونه ها در خطر انقراض قرارگرفته و تعداد زیادی نیز در قرن اخیر منقرض شده اند. تنوع زيستي شگفت انگير كـشور ايـران در دنيـا كـم نظيـر است. عوامل گوناگوني پديد آورنده اين همه نقش مهم در قلمرو رويشي و جانوری ايران گرديده اند. عـواملي ماننـد وسـعت و گستردگي مرزهاي ايـران و بـالاخره وجـود دو نـوع آب و هواي كاملا متفاوت باعث شـده تـا زيـستگاه هايي را بـه وجود آورده اند كـه در آنهـا، انـواع گونـاگوني از گياهـان وجانوران از ديرباز آشيان گزيني نماينـد. ايـران از گذشـته هاي دور به صورت چهار راهي طبيعي مهـاجرت گياهـان، جانوران و انسان ها را ازشرق به غرب ميسر نمـوده اسـت و در اين مسيرمهاجرت، برخي از گياهان و جانوران از ايـران عبور كردند و برخي ديگر در آن سكونت گزيدند. بسياري از گونه هاي جانوري از شبه قـاره هنـد، آفريقـا، اقيانوس هند و بالاخره از مناطق سرسبز اروپايي، سـرزمين ايران را به عنوان عرصه های رشد و گسترش خود انتخاب كرده اند. نتيجه اين مهاجرت و آشيان گزيني حضور بـيش از 500 گونه پرنده ، 160 گونه پستاندار و صدها نوع ماهي ، دوزيست وخزنده در ایران امروز است. یکی از راه های حفاظت از تنوع زیستی تعیین معیشت های جایگزین برای استخراج و مصرف منابع توسط جوامع بومی است. تاکنون روش های متعددی در جهت بهبود وضعیت معیشتی جوامع بومی و همگام کردن آن ها با اولویت های حفاظتی صورت گرفته است، که طبیعت گردی و توسعه آن در حال حاضر به عنوان یکی از کاربردی ترین روش ها در این زمینه محسوب میشوند.درواقع به موازات افزایش جمعیت، نیاز مردم به خصوص شهرنشینان به طبیعت و استفاده از موهبت های آن به منظور فـرار از زندگی روزمره روز به روز بیشتر میشود و یکی از بهترین راه های پیشنهاد شده برای اینکه مردم بتوانند از طریـق آن بـا طبیعت در ارتباط مستقیم باشند و درعین حال کمترین میزان آسیب به محیط زیست را نیز داشته باشند، صنعت طبیعت گردی است. به همین خاطر توجهات بر روی این صنعت در دهه اخیر رشد قابل توجهی را نشان داده است. پیاده سازی و اجرای واقعی طبیعت گردی پایدار (گردشگری سبز) کار پیچیده ای است. به این دلیل مدیران باید استراتژی گردشگری را با حفاظت و رشد گردشگری توام سازند. افزايش جمعيت و پيامدهاي ناشي از زندگي صنعتي ، نيـاز انسان را به مناطق تفريحي با جلوه هاي طبيعت جهت رفع خستگي ناشي از زندگي ماشيني و آرامش روحـي افـزايش داده است. بشر اوليه كه در جنگـل مـي زيـست و نيازهـاي خود را از آن تأمين مي كرد، در پستي و بلندي كـوه هـا و صخره ها به دنبال شـكار مي رفـت و در بـاران و طوفـان شديد بدون تن پوش فقط در شاخ و برگ درختان و غارها مي زيست با گذشت زمان روز به روز از طبيعـت دور شد و دست به اقداماتي زد كه در اين اقـدامات گرچـه بـه آسايش در زندگي او منجر شد ولي برخي از آنهـا موجـب تخريب محيط زيست گرديد. واژه اكوتوريسم براي اولين بار در سال 1983 توسط هكتورلاركسون در تشريح سفر به مناطق بكر با هدف طبيعت گردي و با تأكيد بر جنبه هاي آموزش اين گردش به كار رفت. اكوتوريسم يك مسافرت و ديدار زيست محيطي مسئولانه به مناطق نسبتا دست نخورده بوده و هدف آن لذت بردن و استفاده از طبيعت وهر پديده فرهنگي همراه آن (چه در گذشته و چه درحال) است كه باعث تقويت حفاظت منابع شده و داراي تأثيرات منفي اندكي است و باعث فعال شدن جمعيت هاي محلي مي شود كه از نظر اجتماعي و اقتصادي براي آنان مفيد است. كشور ايران به لحاظ جاذبه هاي جهانگردي يكي از ده كشور اول جهان محسوب مي شود. امـا درآمـد حاصل از جهانگردي براي كشور بسيار اندك اسـت. ضـرورت افـزايش درآمدهای عمـومي كـشور كاهش وابستگي اقتصاد كشور به درآمد حاصل از فروش نفت، ايجاب مي كند كه استفاده از ظرفيت هـای زيستي كشور، حفظ منابع طبيعي و صنعت جهانگردي بيش از پيش مورد توجه قرار گيرد. بعنوان مثـال ارزش مصرفي تنوع زيستي بصورت مستقيم از طريق توريسم انگيزه مهمـي را بـراي حفاظـت از تنـوع زيستي بخصوص در كشورهاي در حال توسعه ايجاد نموده است. بر اساس آخرين تحقيق سازمان ملل متحد، گزارشي با عنوان “زيست محيط ها ، رفاه انـسان ها و ايجـاد تنوع زيستي” منتشر شده است و نشان مي دهد صدمه اي كه انسان ها در طي پنجاه سال گذشته بر تنـوع منابع بيولوژيك جهان وارد ساخته اند از هر زمان ديگري در طول تاريخ بيشتر بوده است. اگر اين روند متوقف نشود، انسان ها منافع اساسي را در جهان طبيعت از دست خواهند داد. در حال حاضـر مـي تـوان اين منافع را به “خدمات زيست محيط” تعبير نمود. بطور كلي هر انساني بـراي برخـورداري از زنـدگي ايمن به طبيعت وابسته است. در حدود 5/3 ميليارد نفر در سراسر جهان، براي گذران زنـدگي و تـأمين غذا به درياها و اقيانوس ها وابسته اند. اما به دليل تغييرات اعمال شده از سوي بشر طي سـاليان اخيـر، در برخي از مناطق ميزان ذخاير آبزيان تا نه درصد كـاهش يافتـه اسـت. از سـوي ديگـر در حـدود 70 درصد جمعيت جهان هنوز از منابع بيولوژيك سنتي حاصل از طبيعت استفاده مي كنند كه خود نـشانگر اهميت چرخه هاي طبيعي در زندگي انسانهاي قرن 21 است.
اهداف طبیعت گردی
طبیعت گردی دارای ابعادی است که میتوان به دامنه نوردی، توریسم، کوچ، طبیعت درمانی، ورزش های ساحلی، شکار اشاره نمود و همچنین از جاذبه های طبیعی کشور به قله های مرتفع، غارها، قلعه های کوهستانی، دریاچه ها، جنگل های شمال، رودخانه ها، آب های معدنی و …اشاره کرد. دو هدف عمده ای که طبیعت گردی بر مبنای آن ها تعریف شده است، شامل موارد زیر میشود:
- حفظ تنوع زیستی
- مشارکت در تأمین رفاه اجتماعی
تاثیرات منفی طبیعت گردی
طبیعتگردی عالوه بر اثرات مثبت، دارای اثرات منفی نیز بر روی تنوع زیستی است:
- فشارهای طبیعتگردی بر تنوع زیستی از جمله تخریب اکوسیستم شکننده،
- اختالل گونه ها در مراحل بحرانی تکامل
- تغییر در رفتار حیوانات
این ها عواملی هستند که اغلب نادیده یا کم اهمیت در نظر گرفته می شوند. اما ممکن است عواقب شدید و طولانی مدت بر کل اکوسیستم بر جای بگذارند. شناخت این حقیقت بیانگر اهمیت مطالعات برای بررسی اثرات طبیعت گردی بر تنوع زیستی در طولانی مدت و در مکان های خاص است. در واقع نیاز است که پیش از توسعه بی سر و سامان طبیعت گردی مدیریت های لازم برای جلوگیری از اثرات این صنعت انجام شده و از افراد متخصص محیط زیست در زمینه گردشگری و تنوع زیستی به صورت مستمر بهره گرفته شود.
طبیعتگردی برای حفاظت از تنوع زیستی
- برخورداری از منبع مالی برای حفاظت از تنوع زیستی، به ویژه در مناطق حفاظت شده
- توجیه اقتصادی برای احداث مناطق حفاظت شده
- ایجاد انجمن های طرفدار و مروج حفاظت از تنوع زیستی
- انگیزه ای برای بخش خصوصی در جهت حفاظت از تنوع زیستی
- جایگزینی اقتصادی برای مردم محلی به منظور کاهش بهره برداری از مناطق حفاظت شده و حیات وحش و منابع آن.
منابع
- مجنونیان،ه. 1377 .راهنمای آماده سازی پارک های ملی و مناطق حفاظت شده برای توریسم (از برنامه زیست محیطی ملل متحد، سازمان خوارو بار جهانی، اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت) – انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست. 200 ص.
- زرقی، ح.، حسینی، س.م.، اجنهادی، ح.، فریدون، م. 1388 .اثر اکوتوريسم بر تنوع زيستي گونه هاي گياهي در پارک ملي تندوره. زیست .54-47 ،3 شماره، 4 دوره، شناسی حسینی، م.، اگاه، ه. مبارکی، ا. ۱۳۹۵ .تاثیرات منفی اکوتوریسم دریایی بر تنوع زیستی آبزیان زیستی آبزیان، هجدهمین همایش صنایع دریایی، جزیره کیش، انجمن مهندسی دریایی ایران.
- ملكان،ا، 1378، بررسي اثر توريسم بر روي پارامتر هاي جنگل شناسي پارك جنگلي سي سنگان، پايان ،نامه كارشناسي ارشد،دانشگاه تربيت مدرس 98 صفحه
- مجنونيان،ه،1377،راهنماي اماده سازي پارك ملي و مناطق حفاظت شده براي توريسم،انتشارات سازمان حفاظت محيظ زيست ص 18 تا 76
- اصغرزاده ، پگاه، 1386 بررسي اثر توريست بر تنوع گونه هاي گياهي پارك جنگلي سي سنگان پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات اهواز 90 صفحه
- بيات،ح.ر، مجنونيان،ه،1367،منطقه حفاظت شده اشترانكوه، انتشارات سازمان حفاظت محيظ زيست،چاپ اول،170صفحه
- صفايي، م، 1370 ،ارزش جهاني تنوع زيستي، انتشارات راه سبز. مجله زيست شناسي دانشگاه آزاد اسلامي 47-54 ،3شماره، 4دوره، 1388،گرمسار واحد
- کوپایی، الهه. رابطه دو سویه تنوع زیستی و طبیعت گردی
