يكي از عوامل عمده تهديد کننده حيات وحش نابودي زيستگاه هاي مرتبط با گونه هاي مختلف ميباشد. طبق تحقيقات صورت گرفته توسطIUCN بیش از 30 درصد انقراض گونه ها تا سال1980 به دليل تخريبات صورت گرفته در زيستگاه است. تعیین متغیرهای زیستگاهی تاثیر گذار بر مطلوبیت زیستگاه یکی از ارکان مدیریت و حفاظت گونه های ارزشمند محسوب میگردد، زیستگاه های مطلوب تاثیر به سزایی بر بقاء و تولیدمثل گونه ها خواهند داشت و در امر مدیریت و حفاظت حیات وحش مورد توجه قرار میگیرند. تبدیل، تکه تکه شدن و تخریب زیستگاه هر کدام به نوعی زندگی پایدار گونه ها را به خطر انداخته است. اگرچه آغاز روند کاهشی در جمعیت پستانداران متوسط جثه و بزرگ جثه بیابان زی به دلیل شکار بی رویه بوده است، اما آنچه که فرصت بازسازی جمعیت های کوچک باقیمانده را گرفته، تغییرات اساسی در زیستگاه های این گونه بود. بنابراین مطالعه زیستگاه ها به منظور آگاهی از وضعیت موجود آنها و چاره اندیشی در جهت برطرف کردن چالش های پدید آمده، بسیار مهم و حیاتی تلقی میشود. به منظور مدیریت موثر یک گونه و گونه هایی که به نوعی با این گونه در ارتباط هستند، نیاز به شناسایی زیستگاه هایی با مطلوبیت بالاتر برای گونه هدف میباشد، تا با حفظ آن زیستگاه ها و برنامه ریزی برای مدیریت صحیح آن زیستگاه ها، جمعیت هدف را مورد حفاظت قرار داد. که این کار با تهیه مدل های مطلوبیت زیستگاه براساس مدل های آماری و در نهایت تهیه نقشه مطلوبیت زیستگاه انجام خواهد شد. با استفاده از این مدل ها میتوان مناطق با مطلوبیت زیستگاه بالاتر را شناسایی و مورد حفاظت و بازسازی قرارداد. همچنین برای انتقال یک گونه به زیستگاه یا معرفی مجدد گونه های منقرض شده، میتوان از این نقشه های مطلوبیت زیستگاه استفاده کرد و گونه را در مطلوب ترین زیستگاه معرفی نمود. مطالعه پراکنش گونه های مختلف حیات وحش در زیستگاه های متفاوت اهمیت زیادی در مدیریت حیات وحش و زیستگاه ها دارد. اما مشکل، زمان و بودجه قابل دسترس برای مطالعه گونه های مختلف حیات وحش در مقیاس وسیع میباشد. لذا روش های مدلسازی زیستگاه به سرعت در مدیریت حیات وحش توسعه یافته است. در یک طبقه بندی کلی، تعیین عوامل موثر بر حضور گونه در زیستگاه و مطلوبیت زیستگاه را می توان به دو دسته داده های حاصل از نمونه برداری به روش حضور و عدم حضور گونه و داده های حاصل از روش فقط حضور گونه در زیستگاه، طبقه بندی نمود. روشHEP در ســال 1980 در پاســخ بــه نیــاز مــستندسازي ارزش هــاي غیرمالی منـابع حیـات وحـش و ماهیـان گـسترش یافـت و درواقع روشی است که از یک روش ارزیابی توسعه یافته در Missouri توسط Lamaire و Daniels در سال 1974 تکامـل یافتـه اسـت كه با كمترين داده ها ميتوان به بهترين و مطلوبترين نتيجه ممكن رسيد. مستندسازي اين مدل براي اولين بار در جهان در سال 1974 مورد بررسي قرار گرفت. در ایران نیزبراي اولین بار سلمان ماهینی در سـال 1373 ارزیابی زیستگاه قـوچ و مـیش در منطقـه حفاظـت شده توران را به روش HSI انجام داد. هدف از اينگونه بررسي ها كمي سازي متغيرهاي كيفيت زيستگاه است علاوه براين، با استفاده از اين روش ميتوان به تهديدات موجود در زيستگاه ها نسبت به گونه پي برد و همچنين نسبت به بهبود شرايط و كيفيت زيستگاه اقدام نمود. در روشHEP چند گام مهم وجود دارد كه رعايت ترتيب آنها در برون داد مدل بسيار موثر است:
گام اول: تعیـین اهـداف؛ ارزیـابی مـیتوانـد شـامل ارزیـابی یــک گونـه تنهـا، یــا یــک مرحلـه از زنــدگی باشد این گام خود سه مرحله متوالی را در برمیگیرد:
مرحله اول: این مرحله شامل تعیین نتیجه و بـرون داد قابل قبول مدل است. بدین ترتیب که برون داد مـدل HSI در محدودهاي بین 0 تا 1 است کـه بـا ظرفیـت بـرد رابطـه خطـی دارد. از آنجا که برون داد HSI کمی است، این مقیاس کـه از محـدودیت زیـستگاه ارائه مـیشـود بایـد بـه صـورتی در ارتباط بـا عملکرد گونه در زیـستگاه باشـد. یعنــی بایـد شاخص عملکرد گونـه در زیـستگاه بیان گردد.
مرحله دوم: شـامل تعیـین محـدوده جغرافیـایی اسـت. زیرا HSI تهیه شـده متعلـق بـه یـک محـدوده جغرافیـایی مشخص خواهد بود.
مرحله سوم: در مرحله سوم از گام اول به تعیین فصل استفاده از مدل میپردازیم. به عبارت دیگر باید بیان کـرد که مدل طراحی شده بـراي سرتاسـر سـال یـا بـراي فـصل مشخصی از سال مورد استفاده است
گـام دوم : تعیـین متغیرهـاي مـدل؛ متغیرهاي زیستگاهی در واقع بلوك هاي ساختمان یک مدل نمایه مطلوبیت زیستگاه هستند. در این گام بـراي شـناخت متغیرهاي مـدل بایـد بـا خـصوصیات زیستی گونه مورد نظر آشنا بـود. بـه هرحال ایـن متغیرها باید به گونه اي مستقیم با نیازهاي زیستگاهی گونـه تحـت ارزیابی ارتباط داشته باشند که نهایتا نشان دادن این رابطـه از طریق ترسیم نموداري بـه نـام نمـودار درختـی صـورت میگیرد. این گام شش مرحله را در بـر دارد کـه عبارتنـد از:
مرحله اول: در این مرحلـه اقدام بـه محـدود کردن شمار متغیرها میگردد یعنی از میان متغیرهاي زیـادي کـه اندازه گیري شده اند و یا از منابع مختلف به دست آمده اند، تنها آنهایی را که بـه نـوعی ارتبـاط تنگاتنگ بـا زنـدگی گونه مورد نظر را دارند انتخاب کرده و ارتبـاط بـین آنهـا مشخص میشود.
مرحله دوم: شامل تعیین تیپ هاي پوششی است. در روش HEP دو سودمندي بـراي تعیـین تیـپ هـاي پوشـشی بیـان میشود که عبارتند از:
الف) با تعیـین تیـپ هـاي پوشـشی متغیرهاي قابل اندازه گیري در گروه هایی دسته بندي می شوند که جمع آوري داده هاي صحرایی را آسان میکند.
ب) تیپ هاي پوششی براي تعیین روابط مکانی میان اجزای زیستگاه استفاده میشوند.
مرحله سوم: گونـه هـا را بـه طـورکلی از نظـر استفاده از زیستگاه به دو دسته تقسیم میکنند:
الف) آن دسـته از گونه هایی که تمام نیازهاي خـود را در داخـل یـک تیـپ پوشش تأمین میکنند.
ب) آن دسته از گونه هایی کـه از چند تیپ پوشش استفاده میکنند.
مرحله چهارم: ایـن مرحله شامل تــشخیص نیازهـاي زندگی و مراحـل زنـدگی و مـشخص کـردن برهـه هـاي حساس و بحرانی است.
مرحله پنجم: در این مرحله نیازمندي هاي زیـستی گونه که در مرحله اول محدود شده اند بیـان مـیشود و ارتباط بین آنها مـشخص میگردد کـه همراه بـا رسـم نمودار درختی است.
مرحله شـشم: دو مفهـوم عمـده در ایـن مرحلـه در روشHEP بیـان شـده اسـت کـه یکـی از آنهـا مفهـوم درهـم فرورفتگی است که نمایه مطلوبیت را باید با توجـه بـه آن به دست آورد. این مفهوم میزان نزدیکی نیازهـاي حیـاتی یک حیوان به نیاز حیاتی دیگر حیوان را تعریف میکند. مسلماHSI بالاتر زمـانی حاصـل میشود کــه درهـم فرورفتگی هم زیاد باشـد. مفهـوم دیگـري کـه در مرحلـه ششم عنوان شده Composition یا ترکیب است و عبارت است از مقدار نسبی یک منطقه که یک نیاز زیـستی را بـه مقدار بهینه فراهم میکند.
گام سوم : ساختار بخشیدن بـه مدل؛ هر متغیر معین شده در گام هاي قبلی باید بـا دیگـر متغیرهاي مـدل براي تهیه یک نمایه مطلوبیت زیستگاه ترکیب شـوند. بـه عبارت دیگـر، در ایـن گـام اقدام بـه تعیـین روابـط بـین متغیرها میکنند کـه ایـن کـار از طریق راه هـاي مختلفی امکان پذیراست: 1- به صورت کلامی و توصیفی 2- به صورت نمودار 3- و یــا بــه شــکل ریاضـی. مــدلهاي توصیفی به وسیله ساختن یک جمله در مـورد متغیرها یـا ترکیبات متنوع آنها شکل میگیرد. با استفاده از نمودارهاي درختی کیفیـت و تناسـب متغیرهـاي توضـیح داده میشوند.
گام چهارم : مستندکردن مدل؛ در روش HEP همواره بیان میشود که حتما مراحل مختلف ساخت مدل را مکتوب کنید
گام پنجم : آزمون مدل؛ بـه منظور اطمینان از ایـن موضوع که آیا مدل زیستگاه ارائه شده و اجزاي آن به همان صورت که سازنده آن قصد داشته رفتار میکند یـا نه باید مدل را با نمونه هایی از داده ها کـه در دست است آزمون کنند
آخرین مرحله در کار ساخت مدل؛ از آنجـا کـه HSI محاسبه شده براي هردسته از فاکتورها و متغیرها ارائه شده است، براي بیـان یـک HSI کلـی، چهـار روش وجود دارد که به این شرح میباشند :1- میانگین حسابی 2- حداقل تــابع 3- جمع توابع 4- میانگین هندسی
